તેલી શબ્દનો સંબંધ પરંપરાગત રીતે તેલ કાઢવા અને તેલના વેપાર સાથે છે. જ્યારે ઘાંચી શબ્દ “ઘાણી” એટલે કે પરંપરાગત રીતે બળદ વગેરેની મદદથી તેલ કાઢવાના સાધન સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે.
1931ની બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીની Censusમાં પણ “Teli or Ghanchi” તરીકે સમુદાયનો ઉલ્લેખ મળે છે.
પરંપરાગત રીતે તલ, મગફળી, એરંડા, સરસવ વગેરેમાંથી તેલ કાઢવું અને તેનું વેચાણ કરવું આ સમાજના મુખ્ય વ્યવસાયોમાં હતું.
ઘાંચી સમાજની ઉત્પત્તિ અંગે રાજસ્થાનમાં નોંધાયેલી એક પ્રચલિત લોકકથા પાટણના રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહ સાથે જોડાયેલી છે.
કથાનુસાર, સિદ્ધરાજ જયસિંહે એક વિશાળ મંદિરનું બાંધકામ નિર્ધારિત સમયગાળામાં પૂર્ણ કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. બાંધકામ દરમિયાન રાત્રે પણ કામ ચાલતું હોવાથી મોટી માત્રામાં તેલની જરૂરિયાત ઊભી થઈ અને તેલ કાઢવાનું કામ કરનારા લોકોની ખાસ જરૂર પડી.
1961ના Census Village Surveyમાં આ પરંપરા નોંધાયેલી છે અને ત્યાં ઘાંચીઓ પોતાને રાજપૂત વંશના વંશજ તરીકે દાવો કરતા હોવાનું પણ નોંધાયું છે. પરંતુ આ વાતને નિશ્ચિત ઐતિહાસિક પુરાવા તરીકે નહીં, પરંતુ સમાજની લોકપરંપરા તરીકે જોવી જોઈએ.
આ પ્રશ્ન ખૂબ મહત્વનો છે.
સમાજની કેટલીક પરંપરાઓમાં ઘાંચી સમાજનું મૂળ રાજપૂત/ક્ષત્રિય વંશ સાથે જોડવામાં આવે છે. પરંતુ ઉપલબ્ધ સરકારી Census નોંધો આને સ્થાપિત ઐતિહાસિક હકીકત તરીકે સાબિત કરતી નથી.
એટલે ઇતિહાસ લખતી વખતે યોગ્ય રીતે કહેવું જોઈએ:
“ઘાંચી સમાજમાં રાજપૂત મૂળની વંશપરંપરાની માન્યતા પ્રચલિત છે, પરંતુ તેના નિર્ણાયક ઐતિહાસિક પુરાવા મર્યાદિત છે.”
આ રીતે સમાજની પરંપરાનું સન્માન પણ થાય અને ઐતિહાસિક સત્યતા પણ જળવાય.
ગુજરાતમાં મોઢ ઘાંચી નામ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.
ગુજરાત સરકારની વર્તમાન SEBC યાદીમાં:
Ghanchi (Muslim) – ક્રમાંક 25
Teli, Modh Ghanchi – ક્રમાંક 25-A
એ રીતે નોંધાયેલા છે.
National Commission for Backward Classesના દસ્તાવેજોમાં પણ Gujarat માટે Teli અને Modh Ghanchiનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
ગુજરાત અને અન્ય પ્રદેશોમાં એક જ પરંપરાગત વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા તેલી સમાજ માટે અલગ-અલગ નામો વપરાતા આવ્યા છે.
NCBCના એક દસ્તાવેજમાં રજૂ થયેલી સમાજની રજૂઆત પ્રમાણે:
Teli → Ghanchi → Sahu → Rathore/Rathod
જેવા નામો પ્રદેશ, ધર્મ અને સામાજિક ઓળખ પ્રમાણે વપરાયા હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
ગુજરાતના Central OBC સંબંધિત દસ્તાવેજોમાં Ghanchi (Muslim), Teli, Modh Ghanchi, Teli-Sahu, Teli-Rathod અને Teli-Rathore નામો જોવા મળે છે.
પરંતુ દરેક વ્યક્તિ કે દરેક શાખા માટે આ બધા નામોને એક જ કુટુંબની સીધી વંશાવળી ગણવી યોગ્ય નથી.
ઘાણી આધારિત વ્યવસાયમાં સમાજની ભૂમિકા માત્ર તેલ કાઢવા પૂરતી નહોતી.
સમય જતાં સમાજના લોકો:
સાથે જોડાતા ગયા.
ઔદ્યોગિક યુગમાં પરંપરાગત ઘાણીની જગ્યાએ મશીન આધારિત oil mills આવી અને સમાજના ઘણા પરિવારો અન્ય વ્યવસાય તરફ વળ્યા.
તેલી સમાજની વિવિધ શાખાઓ ભારતના અનેક પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે.
NCBC સમક્ષ ગુજરાતના પ્રતિનિધિઓ દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતીમાં મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા અને બિહાર વગેરે પ્રદેશોમાંથી ગુજરાતમાં સ્થળાંતરની વાત કરવામાં આવી હતી.
આથી આજના ગુજરાતના તેલી/ઘાંચી સમાજને માત્ર એક જ ગામ અથવા એક જ પ્રદેશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો સમાજ માનવો યોગ્ય નથી.
મોઢ નામ ગુજરાતના સામાજિક ઇતિહાસમાં એક વિશાળ પ્રાદેશિક-સામાજિક ઓળખ તરીકે જોવા મળે છે. તેથી મોઢ વાણિયા અને મોઢ ઘાંચી એક જ જાતિ છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
“મોઢ” નામ અલગ-અલગ સમુદાયોની ઓળખમાં જોવા મળે છે.
મોઢ વાણિયા ≠ મોઢ ઘાંચી
બંનેની સામાજિક અને ઐતિહાસિક ઓળખ અલગ છે.
આ બાબતે દસ્તાવેજી માહિતી સ્પષ્ટ છે.
ગુજરાત સરકારે 25 જુલાઈ 1994ના ઠરાવથી ઘાંચી સમાજને SEBC યાદીમાં સમાવ્યો હતો. ત્યારબાદ Teli અને Modh Ghanchiને પણ ગુજરાતની SEBC યાદીમાં સ્થાન મળ્યું.
Central OBC Listમાં Modh Ghanchiના સમાવેશ અંગે NCBCએ 15 નવેમ્બર 1997ના રોજ ભલામણ કરી હતી અને કેન્દ્રની Gazette notification 27 ઓક્ટોબર 1999ના રોજ બહાર પડી હતી.
ઐતિહાસિક રીતે મહત્વપૂર્ણ આંકડો એ છે કે 1931ની Censusમાં “Teli or Ghanchi” નામ હેઠળ ગુજરાત/બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સંદર્ભમાં સમુદાયની વસ્તી નોંધવામાં આવી હતી.
આ દર્શાવે છે કે તેલી–ઘાંચી નામનો સામાજિક ઉપયોગ આધુનિક સમયનો નથી, પરંતુ બ્રિટિશકાળની Census વ્યવસ્થામાં પણ આ ઓળખ નોંધાયેલી હતી.
ઇતિહાસના આધારે તેલી–ઘાંચી સમાજને નીચેની રીતે સમજાવી શકાય:
ઘાણી દ્વારા તેલ ઉત્પાદન → તેલનો વેપાર → કૃષિ અને વેપાર → આધુનિક શિક્ષણ અને વિવિધ વ્યવસાય.
તેલી / ઘાંચી / મોઢ ઘાંચી / સાહુ / રાઠોડ વગેરે નામો પ્રદેશ અને શાખા પ્રમાણે.
મોઢ ઘાંચી.
ગુજરાતમાં SEBC અને કેન્દ્રની OBC યાદીમાં સંબંધિત પ્રવેશો.
તેલી–ઘાંચી સમાજનો ઇતિહાસ માત્ર “તેલ કાઢવાના વ્યવસાય” સુધી મર્યાદિત નથી. ઘાણી આધારિત તેલ ઉત્પાદન ગામડાની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ હતું, કારણ કે ખાદ્ય તેલ, પ્રકાશ માટેનું તેલ અને વિવિધ દૈનિક જરૂરિયાતો માટે તેલનો ઉપયોગ થતો.
આ કારણે સમાજે પરંપરાગત ગ્રામ્ય અર્થતંત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
આજે એ જ સમાજ શિક્ષણ, તબીબી ક્ષેત્ર, એન્જિનિયરિંગ, ઉદ્યોગ, વેપાર, સરકારી સેવા અને વિવિધ વ્યવસાયોમાં આગળ વધી રહ્યો છે.